وادى قناة دارد . در اطراف مدينه باغها و نخلستانهاى فراوان وجود دارد و آب مشروب مردم شهر از چشمه زرقاء است . « 1 » حتّى مىنويسد : مدينه در شمال‌شرقى جدّه و شمال مكه قرار دارد و فاصلهء آن تا مكه حدود 500 كيلومتر و تا بندر جدّه 425 كيلومتر است . لبنيات مدينه در حجاز امتياز خاصى دارد . خاك مدينه پربركت و حاصلخيز است . نام مدينه قبل از اسلام در الواح سبئى « يثربا » آمده و در كتاب بطلميوس نوشته شده كه مدينه در شمال مكه و در 300 ميلى آن قرار دارد . « 2 » در مدينه اندكى قبل از اسلام يهوديان بنى نضير و بنى قريظه به كشاورزى پرداختند تا جايى كه اين شهر از مراكز معتبر كشاورزى محسوب شد . شايد همين يهوديان كه زبانشان آرامى بوده ، نام يثرب را به كلمهء آرامى مدينتا تبديل كرده باشند . « 3 » به نوشتهء نور الدين سمهودى ، مدينه اسامى بسيارى داشته كه برخى از آنها چنين است : مدينه ، طيّبه ، طابه ، مسكينه ، جابره ، مجبوره ، مرحومه ، عذراء ، محبّه ، محبوبة ، عاصمة ، كه احتمالا از تورات گرفته شده ، و اسامى ديگر كه بالغ بر 90 نام است در كتب احاديث و لغت و تاريخ آمده است . « 4 » در يك فرسخى شمال مدينه كوه احد كه از كوههاى ديگر به شهر نزديكتر است ، قرار دارد . قبور شهداى غزوهء احد در دامنهء كوه و گرداگرد قبر حمزه عموى پيامبر ( ص ) است . در دامنهء كوه ، چشمهء آبى است كه مهراس نام دارد . در راه احد سه مسجد به نامهاى مسجد امام على ( ع ) ، مسجد سلمان فارسى و مسجد الفتح كه سورهء فتح در آن نازل شده ، وجود دارد . « 5 » در شرق مدينه دو كوه أجا و سلمى قرار دارد كه به كوههاى طى مشهور است و حاجيان كوفه بايد از آن دو كوه عبور كنند . در جنوب مدينه كوه عير واقع است . « 6 » آب مشروب مردم مدينه پيش از اسلام و پس از آن از چاه رومه تأمين مىشد . اين چاه در شمال مدينه و مازن حفر شده « 7 » و فاصلهء آن تا مدينه يك ساعت راه بود . چاههاى ديگر مدينه كه براى شرب و آبيارى از آن استفاده مىشد ، عبارتند از : چاه عروه ، چاه أريس ،

--> ( 1 ) . البلدان ؛ ص 92 و حرمين شريفين ؛ ص 121 و 122 . ( 2 ) . تاريخ عرب ؛ ص 131 . ( 3 ) . همان ؛ ص 132 . ( 4 ) . وفاء الوفاء ؛ ج 1 ، ص 8 - 19 . ( 5 ) . ابن بطوطه ؛ سفرنامه ؛ ج 1 ، ص 129 و 130 و تقويم البلدان ؛ ص 114 . ( 6 ) . تقويم البلدان ؛ ص 92 و 119 . ( 7 ) . البلدان ؛ ص 92 .